Beynin garip oyunu

Bazı insanlar bir kelimeyi duyduğunda tat alıyor, bazılarıysa müzik dinlerken renkler görüyor. Bilimde “sinestezi” olarak bilinen bu ilginç nörolojik özellik, beynin duyuları alışılmışın dışında bir şekilde birleştirmesiyle ortaya çıkıyor. Uzmanlara göre bu durum bir hastalık değil; beynin dünyayı farklı algılama biçimlerinden biri.

Bir şarkıyı dinlerken gözünüzün önünde renkler canlandığını, bir harfi gördüğünüzde zihninizde hep aynı rengin belirdiğini ya da bir başkasına dokunulduğunu izlerken kendi bedeninizde de benzer bir his oluştuğunu düşünün. İlk bakışta sıra dışı gelen bu deneyimler, bazı insanlar için günlük hayatın doğal bir parçası.

Bilimde buna “sinestezi” adı veriliyor. Sinestezi, bir duyunun çalışmasının başka ve normalde doğrudan bağlantılı olmayan bir duyuyu da tetiklemesi anlamına geliyor. Yani sesler görüntü hissi yaratabiliyor, harfler renklerle eşleşebiliyor, bazı durumlarda görülen bir temas hissedilebiliyor.

Araştırmalara göre sinestezi, toplumun yaklaşık yüzde 1 ila yüzde 4’ünde görülebiliyor. Bu da onu nadir ama tamamen istisnai olmayan bir özellik haline getiriyor. Uzmanlar, bu durumun insan beyninin çevreyi herkes için aynı şekilde işlemediğini gösteren en dikkat çekici örneklerden biri olduğunu söylüyor.

Sinesteziye sahip kişilere “sinestet” adı veriliyor. Bu kişilerde duyular arasındaki bağlar, çoğu insandan farklı çalışıyor. Örneğin bazı kişiler bir sesi duyunca renk görüyor. Bazılarıysa harfleri ve sayıları belirli renklerle eşleştiriyor. Buna “grafem-renk sinestezisi” deniyor.

Bir başka tür ise “ayna-dokunma sinestezisi.” Bu durumda kişi, başka birine dokunulduğunu gördüğünde kendi bedeninde de benzer bir his yaşayabiliyor. Yani dışarıdan gözlenen bir temas, sanki kendi tenine olmuş gibi algılanabiliyor.

Burada önemli nokta şu: Sinestezi yaşayan insanlar bunu bilinçli olarak yapmıyor. Bu deneyimler kendiliğinden ortaya çıkıyor ve genellikle yıllar boyunca değişmeden kalıyor. Örneğin bir kişi bugün “A” harfini kırmızı olarak algılıyorsa, büyük olasılıkla yıllar sonra da aynı harfi yine aynı tona yakın bir renkle ilişkilendirecek.

Uzmanlar, sinestezinin bir hastalık ya da bozukluk olmadığını vurguluyor. Genellikle günlük yaşamı bozan bir tablo oluşturmuyor. Hatta birçok kişi, dünyayı herkesin kendisi gibi algıladığını düşündüğü için uzun süre sinestezisi olduğunu fark etmiyor.