Sue Llewellyn, 2011 yılında bacağında ilk kez bir ağrı hissettiğinde, doktorlar ona muhtemelen sadece kramp olduğunu söyledi.

Llewellyn, “Herhangi bir kızarıklık veya şişlik yoktu ama sanki biri başparmağıyla baldır kasıma sertçe bastırıyormuş gibi bir ağrı vardı” diyerek yaşadığı ağrıyı anlattı.

O dönemde 50 yaşında olan Llewellyn, rutin bir ameliyatın ardından bir gün önce hastaneden taburcu edildiği için, aile hekimi önlem olarak ona bir kan sulandırıcı iğne reçete etmişti. İğneyi nasıl yapacağını gösteren hemşire, Llewellyn’i nefessiz kalması durumunda acilen ambulans çağırması gerektiği konusunda uyardı.

Tam da bu uyarıdan 48 saat sonra Llewellyn nefes darlığı yaşamaya başladı. Hastanede çekilen röntgen ve tomografi sonucunda akciğerinde birden fazla pıhtı olduğu ortaya çıktı. Llewellyn, “İnanılmaz derecede korkutucuydu” dedi.

Aslında Llewellyn’in yaşadığı ağrı bir kramp değildi; tıp dilinde Derin Ven Trombozu (DVT) olarak bilinen, derin toplardamarlarda pıhtı oluşumu durumuydu. Bu pıhtı daha sonra akciğer embolisine (akciğer damarlarının tıkanması) yol açarak hayatı tehdit eden bir boyuta ulaşmıştı.

Llewellyn, kan sulandırıcı ilaçla evine gönderildi ve birkaç ay sonra tamamen iyileşti. Ancak 2022 yılında Covid-19’a yakalandıktan sonra, yeniden akciğer embolisi geçirdi. Nefesi kesilince hemen acil servisi aradığını söyleyen Llewellyn, “Tomografi yine akciğerimde birden fazla pıhtı olduğunu gösterdi. Çok şaşırdım çünkü bu seferki his, ilk seferkinden tamamen farklıydı” dedi.

İyileşmesi zaman alsa da şu an 65 yaşında olan Llewellyn oldukça sağlıklı ve zinde. Hatta 2025 yılında, bu konuda farkındalık yaratmak ve ilgili derneklere bağış toplamak için İngiltere’de yaklaşık 700 kilometrelik bir mesafeyi bisikletle katetti.

Llewellyn edindiği tecrübeyi şu sözlerle özetledi: “Derin ven trombozu yaşayan birçok insanın tipik belirtileri göstermediğini öğrendim. Bu yüzden belirtileri bilmek ve kendi sağlığınızın takipçisi olmak son derece önemli.”

DAMARLARDAKİ KAN PIHTILARI NE ANLAMA GELİYOR?

İnsan vücudu, bir yaralanma durumunda kan kaybını önlemek için kanı pıhtılaştırır. Ancak bu pıhtılar damar içinde oluşursa ve kanın sağlıklı bir şekilde dolaşmasını engellerse ciddi bir soruna dönüşür.

Vücutta kanı taşıyan derin damarlarda kan pıhtısı oluşması durumuna genel olarak ‘Venöz Tromboembolizm’ (VTE) adı verilir. Bu genel tanımın altında iki ana hastalık yer alır: Pıhtı bacak veya kol gibi bölgelerde oluşursa buna ‘Derin Ven Trombozu’ (DVT) denir.

Eğer bu pıhtı yerinden kopup kan yoluyla akciğere ulaşır ve oradaki kan akışını engellerse, buna da daha tehlikeli bir durum olan ‘Akciğer Embolisi’ (Pulmoner Embolizm- PE) adı verilir. Llewellyn’in vakasında olduğu gibi, bacakta başlayan bir DVT, kolayca akciğer embolisine dönüşebilir.

Thrombosis UK (Birleşik Krallık merkezli ulusal bir tromboz kan pıhtılaşması farkındalık yardım kuruluş) kurucusu Profesör Beverley Hunt, “Bu kan pıhtıları koptuğunda vücutta seyahat eder ve akciğerlere kan sağlayan akciğer arterlerini tıkayabilir” uyarısında bulundu.

Bu nedenle sağlık uzmanları, bacakta pıhtı belirtileri görüldüğünde acilen doktora başvurulmasını; göğüs ağrısı veya nefes darlığı yaşandığında ise hiç vakit kaybetmeden acil servisin aranmasını hayati önemde görüyor.

İstatistiklere göre, sadece İngiltere’de her yıl yaklaşık 60 bin yetişkin derin ven trombozu geliştiriyor ve her 20 kişiden biri hayatının bir döneminde bu durumla karşılaşıyor. Toplardamar pıhtıları (VTE) ile kalp krizi ve felce neden olan atardamar pıhtıları bir araya getirildiğinde, dünyadaki her dört ölümden birinin kan pıhtılarıyla ilişkili olduğu görülüyor. Bu da kan pıhtılarını, hastanelerdeki önlenebilir ölüm nedenlerinin zirvesine yerleştiriyor.

TÜRKİYE’DE DURUM NE?

Kalp ve Damar Cerrahisi Uzmanı Prof. Dr. Cengiz Köksal, “Türkiye’de DVT ve buna bağlı akciğer embolisi sıklığı net istatistiki kayıt yetersizlikleri nedeniyle tam bir sayıya dökülmekte zorlanılsa da dünya ortalamasına benzer şekilde her yıl 1000 kişide 1 ila 2 yeni vaka şeklinde görüldüğü tahmin ediliyor. Bu da ülkemizde her yıl on binlerce insanın bu sorunla tanıştığı anlamına geliyor. Yaş ilerledikçe risk belirgin şekilde artıyor. Özellikle 60 yaş sonrasında görülme sıklığı katlanarak yükseliyor” dedi.

“Türk toplumunun genetik havuzu, pıhtılaşma eğilimi (trombofili) açısından dünya ortalamasına göre daha yüksek bir risk taşıyor” diyen Prof. Dr. Cengiz Köksal Türk toplumunun genetik yapısı ve risk durumunu şöyle özetledi:

Faktör V Leiden Mutasyonu: Batı toplumlarında görülme sıklığı %3-5 civarındayken, Türkiye’de bu oran %5 ile %10 arasında değişmektedir (özellikle bazı bölgelerde daha da yüksektir). Bu mutasyon, pıhtılaşmayı önleyen mekanizmaları bozarak DVT riskini tek başına 3 ila 7 kat artırır.

Protrombin (Faktör II) Gen Mutasyonu: Türkiye’de görülme sıklığı yaklaşık %2-3 civarındadır ve bu da Akdeniz havzası ülkelerine paralel olarak yüksek bir orandır.

Özetle: Genetik yapımız nedeniyle toplumumuz, çevresel bir tetikleyiciyle (ameliyat, uzun yolculuk, hareketsizlik) karşılaştığında pıhtı geliştirmeye biyolojik olarak daha yatkındır.

KİMLER RİSK ALTINDA?

Genel olarak kan pıhtısı riskinizi yaşınız, genetiğiniz ve genel sağlık durumunuz belirler. Ancak ailenizde pıhtılaşma geçmişi olmasa bile, uzmanlar venöz tromboembolizm riskinin 40 yaşından sonra her on yılda bir yaklaşık iki katına çıktığını belirtiyor. Hastalık tipik olarak 60 yaşından sonra görülüyor. Bunun sebebi, yaşlandıkça kanın pıhtılaşmasına yardımcı olan protein seviyelerinin artması, damarların esnekliğini kaybederek kan akışını yavaşlatması ve yaşlılıkla birlikte gelen hastane yatışları ile kronik rahatsızlıkların hareketsizliği artırmasıdır.

Prof. Dr. Cengiz Köksal, genel risk gruplarını şöyle sıraladı:

-İleri yaş (60 yaş üstü)
-Büyük cerrahi operasyon geçirenler (özellikle ortopedik ameliyatlar)
-Uzun süre hareketsiz kalanlar (yoğun bakım, alçılı bacak, 4 saatten uzun uçak/araç yolculukları)
-Kanser hastaları ve kemoterapi alanlar
-Gebelik ve lohusalık dönemi
-Aşırı kilolu olanlar
-Mesleki risk grupları: öğretmenler, garsonlar, cerrahlar, berber ve kuaförler, masa başı çalışan beyaz yakalılar

GENÇLERDE GÖRÜLME SIKLIĞI ARTTI MI?

Cengiz Köksal “DVT geleneksel olarak ileri yaş hastalığı kabul edilse de genç nüfusta da görülme sıklığı belirgin şekilde artmıştır” dedi ve gençlerdeki artışın nedenlerini anlattı:

Hareketsiz Yaşam ve Ekran Bağımlılığı: Bilgisayar başında saatlerce hareketsiz oyun oynamak veya çalışmak (Yakın bir zamanda 19 yaşında bir genç 12 saatten fazla bilgisayar başında oyun oynadıktan sonra akciğer embolisinden hayatını kaybetmiştir.)

Doğum Kontrol Hapları ve Hormon Tedavileri: Özellikle genetik yatkınlığı (Faktör V Leiden gibi) olan genç kadınlarda risk katlanır.

Obezite, Sigara ve alkol Kullanımı: Damar yapısını bozarak pıhtılaşmayı tetikler.

Popüler Spor Yaralanmaları ve Ağır Egzersizler: Damar travmalarına yol açabilir.

KAN PIHTILAŞMASININ SEBEPLERİ NEDİR?

Cengiz Köksal pıhtılaşmanın temel nedenleri şöyle sıraladı:

Akım Durağanlığı (Staz): Kanın damar içinde yavaşlaması veya durması (Uzun süre yatağa bağımlı kalmak, felç, uzun uçuşlar, uzun süre bacakları sarkıtarak masa başı oturma-bilgisayar karşısında).

Damar Duvarı Hasarı: Damarın iç yüzeyinin zedelenmesi (Covid, Ameliyatlar, kazalar, kemoterapi ilaçları, sigara).

Kanın Pıhtılaşmaya Eğilimli Olması (Hiperkoagülabilite): Kanın kimyasal olarak daha hızlı pıhtılaşması (Genetik mutasyonlar, kanser, gebelik, doğum kontrol hapları, Covid-19 gibi ağır enfeksiyonlar).

DERİN VEN TROMBOZUNUN BELİRTİLERİ NELERDİR?

Sağlık kuruluşları pıhtılaşmanın 5 temel belirtisine dikkat çekiyor:

1- Yürürken veya ayakta dururken bir bacakta hissedilen zonklama tarzında ağrı

2- Tek bir bacakta şişlik

3- Ağrılı bölgenin çevresinde ciltte sıcaklık hissi

4- Ağrılı bölgenin çevresinde kızarıklık veya cilt renginin koyulaşması

5- Damarların belirginleşmesi, şişmesi ve dokunulduğunda ağrıması

Ancak Profesör Beverley Hunt, bu belirtilerin hepsinin aynı anda görülmeyebileceği konusunda uyardı: “Egzersizle ya da kas çekilmesiyle alakası olmayan, bir türlü geçmeyen ve nedeni açıklanamayan bacak ağrılarına çok dikkat etmelisiniz. Pıhtılaşma yaşayan insanların yüzde 80’inde hiçbir şişlik olmaz, sadece ağrı olur. Eğer durum akciğer embolisine ilerlerse, nefes darlığı, özellikle nefes alırken batan göğüs ağrısı ve hatta öksürükle kan gelmesi gibi akciğer belirtileri baş gösterir.”

KAN PIHTISINDAN KORUNMA YOLLARI

Uzmanlar pıhtıyı önlemenin sihirli bir formülü olmadığını ancak birkaç basit yaşam tarzı değişikliği ile riskin büyük oranda azaltılabileceğini söylüyor:

Sağlıklı bir kiloda kalın: Vücut kitle indeksiniz (BMI) ne kadar yüksekse, pıhtı riskiniz o kadar artar. Çünkü yağ dokusu, kanın pıhtılaşmasını kolaylaştıran iltihap yapıcı proteinler salgılar. Ayrıca karın bölgesindeki aşırı yağlanma, leğen kemiği civarındaki damarlara baskı yaparak bacaklardaki kan dolaşımını zorlaştırır.

Sigarayı bırakın: Tütündeki nikotin dahil birçok kimyasal madde kanı daha “yapışkan” hale getirir, kan akışını yavaşlatır ve pıhtı oluşumunu tetikler.

Hareketsiz kalmayın: Bir sandalyede hiç kıpırdamadan 90 dakika oturursanız, özellikle dizinizin arkasındaki damarlardan geçen kan akışı yüzde 50 oranında düşer. Uzun yolculuklarda veya uçuşlarda sık sık ayağa kalkıp yürüyün. Ne kadar hareketli olursanız, o kadar güvendesiniz demektir. 3 saatten uzun süren yolculuklarda rahat ve bol kıyafetler giyin, alkolden uzak durun ve bol su için. Oturduğunuz yerde ayak bileklerinizi ve parmaklarınızı oynatmak bile kan akışını canlandırır.

Vücudunuzu susuz bırakmayın: Dehidrasyon (vücudun susuz kalması) kanı daha koyu ve yapışkan hale getirir. Bu yüzden, özellikle egzersiz yaparken yeterli miktarda su içmek çok önemlidir.

Doğru hormon tedavisini seçin: Menopoz döneminde kullanılan Hormon Replasman Tedavisi (HRT) türü pıhtı riskini doğrudan etkiler. Ağızdan alınan bazı haplar küçük de olsa bir pıhtı riski taşırken, cilt üzerinden uygulanan jel, yama veya spreyler (vücutla özdeş estradioller) pıhtı riskini artırmaz.

Riskinizi bilin: Özellikle hastaneye yatışlarda doktorunuzdan pıhtı riskinizi değerlendirmesini isteyin. Kadınlar doğum kontrol hapı kullanmaya başlamadan önce ailelerinde pıhtılaşma geçmişi olup olmadığını mutlaka hekimlerine bildirmelidir; çünkü östrojen içeren bazı haplar pıhtı riskini artırabilir.

SÜLÜK YA DA HACAMATTAN KAÇININ

Ülkemizde bacak ağrısı, şişlik veya damar belirginleşmesi (varis vb.) şikâyeti olan bazı hastalar, modern tıbba başvurmak yerine sülük tedavisi veya hacamat gibi geleneksel yöntemlere yönelebiliyor. Prof. Dr. Köksal da bu tarz hatalı müdahaleler ile karşılaştıklarını söyledi.

Aktif bir DVT vakasında sülük tedavisi veya hacamat uygulamak kelimenin tam anlamıyla hayati tehlike yarattığının altını çizen Köksal şunları söyledi:

“DVT’de bacak toplardamarının içinde taze, yumuşak ve kopmaya meyilli bir pıhtı kitlesi vardır. Hacamat uygulanırken yapılan masaj, vakumlama ve kupalama işlemleri bacağa mekanik bir baskı uygular. Sülük tedavisinde sülüğün ısırması ve bölgeye salgıladığı maddeler yerel dolaşımı hareketlendirir.

Bu mekanik hareketler, damar duvarına tutunmaya çalışan pıhtıyı yerinden koparır. Kopan pıhtı kan akımıyla doğrudan kalbe ve oradan akciğer arterlerine gider. Bu durum dakikalar içinde ölümle sonuçlanabilen acil bir tablodur. Ayrıca sülüklerin ısırdığı yerlerden enfeksiyon kapılması, zaten tıkalı olan bacakta apse ve kangren riskini artırır.”

TEŞHİS VE TEDAVİ SÜRECİ NASIL İŞLER?

Doktorlar derin ven trombuzundan şüphelendiğinde, ilk olarak D-dimer adı verilen basit bir kan testi yaparlar. Bu test, vücutta bir kan pıhtısı çözüldüğünde ortaya çıkan bir protein parçasını tespit eder. Vücutta aktif bir pıhtılaşma süreci yoksa bu değer normal şartlarda düşük çıkar.

Eğer D-dimer testi yüksek çıkarsa, bir sonraki aşamada bacağa ultrason incelemesi yapılır ve ardından akciğerleri kontrol etmek için ileri görüntüleme yöntemlerine (tomografi gibi) başvurulur.

Teşhis kesinleştiğinde, hastaların büyük kısmı kan sulandırıcı (antikoagülan) ilaçlar kullanmaya başlar ve birkaç hafta içinde sağlığına kavuşur. Durumu çok ağır olan veya hayati tehlikesi bulunan hastalarda ise pıhtı, hastane ortamında “kateter yardımıyla embolektomi” adı verilen cerrahi bir işlemle temizlenir. Bu işlemde kasık veya boyun damarından girilen ince bir tüp vasıtasıyla damarı tıkayan pıhtı vakumlanarak dışarı çekilir.